به گزارش اقتصادما، امروزه بنادر بیش از آنکه صرفاً نقاطی برای پهلوگیری کشتی‌ها باشند، نقش قلب تپنده تجارت دریایی و زنجیره تأمین جهانی را بر عهده دارند.

کیفیت زیرساخت‌های بندری، کارایی حمل‌ونقل و لجستیک، فناوری‌های به‌روز و مدیریت حرفه‌ای معیارهای اصلی تعیین کننده جایگاه هر کشوری در یک اقتصاد دریامحور هستند.

با توجه به اینکه بیش از 80درصد تجارت جهانی از مسیر دریا انجام می‌شود، تقسیم‌بندی بنادر به سه نسل مختلف نشاندهنده سطح پیشرفت فناوری و کارایی عملیاتی آن‌هاست.

بنادر نسل اول معمولاً کوچک، سنتی و محدود به فعالیت‌های محلی یا بارهای فله‌ای ساده هستند. ظرفیت پایین تخلیه و بارگیری، امکانات ابتدایی انبارداری، نبود تجهیزات مدرن و اتصال ضعیف به شبکه حمل‌ونقل زمینی (جاده‌ای و ریلی) عملیات را کُند کرده و هزینه‌ها را بالا می‌برد.

در کشورمان برخی بنادر کوچک شمالی مثل بنادر محلی مازندران و چند بندر جنوبی که عمدتاً به صید و تجارت محلی می‌پردازند، همچنان در این سطح قرار دارند.

نسل دوم بنادر یک گام جلوتر هستند و توانایی مدیریت حجم متوسط کانتینری و بارهای فله خشک و مایع را دارند. این بنادر معمولاً به شبکه‌های جاده‌ای و ریلی متصل‌ بوده  و وجود جرثقیل‌های کانتینری، به‌ویژه جرثقیل‌های دروازه‌ای موسوم به گنتی‌کرین‌ها، انبارهای تخصصی، تجهیزات پشتیبانی و ... سرعت و کیفیت عملیات د ربنادر را به شکل محسوسی افزایش می‌دهد.

بنادر امام خمینی (ره) در جنوب و امیرآباد در شمال نمونه‌های بارز این نسل هستند و نقش مهمی در تخلیه،‌ بارگیری و صادرات محصولات پتروشیمی، فلزی و غلات دارند. می‌توان با یک سرمایه‌گذاری هدفمند، این بنادر قابلیت ارتقا به نسل سوم را خواهند داشت.

اما بنادر نسل سوم، پیشرفته‌ترین سطح بنادر جهانی را تشکیل می‌دهند و به‌عنوان هاب‌های لجستیکی منطقه‌ای عمل می‌کنند. این بنادر ظرفیت جابجایی میلیون‌ها TEU کانتینر را دارند، مدیریت ترمینال آنها هوشمند و گسترده اتوماسیون شده و اتصال چندوجهی شامل دریا، ریل، جاده و حتی خط لوله فراهم است.

خدمات ارزش افزوده از جمله فرآوری کالا، بسته‌بندی و توزیع از دیگر ویژگی‌های بنادر نسل سوم است؛ نمونه‌های برجسته جهانی شامل بندر جبل‌علی در دبی و بندر سنگاپور هستند که در سال‌های اخیر به ترتیب حدود 16 و 45 میلیون TEU کانتینر جابجا کرده‌اند، رقمی که فاصله زیادی با بسیاری از بنادر منطقه ایجاد می‌کند.

جایگاه ایران و ظرفیت‌های توسعه

مسعود پل‌مه، دبیرکل انجمن شرکت‌های کشتیرانی و خدمات وابسته ایران درباره وضعیت بنادر کشور می‌گوید: با وجود فشارهای ناشی از تحریم، ایران همچنان رتبه نخست بنادر منطقه خلیج فارس را از نظر ظرفیت و عملکرد در اختیار دارد.

وی با بیان این‌که بندر جبل‌علی به‌ عنوان هاب منطقه شناخته می‌شود و تمام دنیا برای بهره‌برداری از آن هزینه می‌کنند، افزود:‌ اگر شرایط مشابه بندر جبل‌علی برای ایران فراهم بود و می‌شد بندر شهید رجایی را با همان سطح مدیریت و سرمایه‌گذاری بین‌المللی اداره کرد، واقعاً حرف‌های زیادی برای گفتن داشتیم.

وی با اشاره به ظرفیت برخی بنادر کلیدی کشور برای تبدیل به بنادر نسل سوم، ادامه داد: پنج بندر شهید رجایی، چاربها، امام خمینی (ره)، امیرآباد و کاسپین زیرساخت  وظرفیت تبدیل شدن به بنادر نسل سوم را دارند.

به گزارش تسنیم، بر اساس آمار سازمان بنادر و دریانوردی بندر شهید رجایی به‌عنوان بزرگ‌ترین بندر تجاری ایران و دروازه اصلی خلیج فارس حدود 85 درصد ترافیک کانتینری کشور را مدیریت می‌کند. ظرفیت اسمی آن حدود 8 میلیون TEU است و در سال 2024 میلادی حدود 2.4 میلیون TEU عملیات واقعی انجام داده است. اتصال ریلی قوی و موقعیت استراتژیک نزدیک تنگه هرمز این بندر را به هاب اصلی منطقه تبدیل می‌کند.

بندر چابهار، تنها بندر اقیانوسی ایران است که دسترسی مستقیم به اقیانوس هند و خارج از تنگه هرمز دارد. موقعیت ویژه این بندر در سواحل مکران امکان جذب سرمایه‌گذاری خارجی و توسعه ترانزیت به افغانستان، آسیای مرکزی و هند را فراهم کرده است.

در بندر امام خمینی (ره) بر واردات کالای اساسی، حمل چندوجهی و پشتیبانی از صادرات محصولات پتروشیمی و فلزی جنوب کشور تمرکز شده است.

بندر امیرآباد در شمال کشور نیز با اتصال به شبکه ریلی، موقعیت مناسب برای تجارت با کشورهای حاشیه دریای خزر در اختیار دارد. در نهایت بندر کاسپین نیز توسط دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد در حال توسعه با هدف تقویت تجارت دریای خزر و اتصال به کریدور شمال-جنوب است.

فرصت‌ها و الزامات توسعه

توسعه سواحل مکران و به ویژه در محدوده بندر چابهار، فرصتی بی‌نظیر برای ایران فراهم کرده است. این منطقه با تکیه بر تولیدات نفتی، پتروشیمی، فولاد و مواد معدنی و همچنین دسترسی اسان و به‌صرفه برای کشورهای همسایه از جمله افغانستان می‌تواند به قطب لجستیکی منطقه‌ای تبدیل شود و هزینه‌های حمل‌ونقل را کاهش دهد.

در این بین کارشناسان چند الزام را برای رسیدن به سطح بنادر نسل سوم نام می‌برند؛ سرمایه‌گذاری هدفمند در تجهیزات مدرن مانند جرثقیل‌های فوق‌سنگین و سیستم‌های اتوماسیون ترمینال، توسعه زیرساخت‌های پشتیبان شامل اتصالات ریلی سریع، انبارهای هوشمند و مناطق ویژه اقتصادی پیشرفته، مدیریت حرفه‌ای و استفاده از فناوری‌های نوین، مانند هوش مصنوعی در برنامه‌ریزی عملیات و بلاک‌چین در ردیابی کالا و تقویت دیپلماسی دریایی برای جذب مشارکت خارجی و کاهش موانع تحریم‌ها از جمله الزامات تبدیل بنادر نسل دوم به بنادر نسل سوم است.

با اجرای دقیق این برنامه‌ها ارتقای بنادر ایران به سطح نسل سوم نه تنها ظرفیت لجستیکی کشور را افزایش می‌دهد، بلکه موجب جذب سرمایه‌گذاری خارجی، تسهیل تجارت، کاهش هزینه‌ها و افزایش سرعت خدمات می‌شود. به این ترتیب ایران می‌تواند جایگاه خود را به‌عنوان بازیگر کلیدی در تجارت دریایی منطقه‌ای و جهانی تقویت کند و فاصله خود با بنادر مهم منطقه مانند جبل علی را کاهش دهد.